Obszary Społecznie Chronionej Przyrody (OSChP): jak stworzyć przestrzeń dla natury na własnej ziemi?
Czy właściciel gruntu w Polsce może zdecydować, że jego ziemia ma po prostu pozostać dzika i bezpieczna od jakiejkolwiek eksploatacji? Teoretycznie tak – pozwala na to prawo własności. W praktyce jednak nasz system prawny nie przewiduje prostego, trwałego narzędzia, które nadałoby takiemu zamiarowi oficjalny status ochronny.
W Fundacji Las Na Zawsze od 2019 roku sadzimy nowe, różnorodne biologicznie lasy liściaste i chronimy dojrzałe starodrzewy. Robimy to w oparciu o własność ziemi oraz rygorystyczne zapisy statutowe. Wiemy jednak, że potrzeba trwałego zabezpieczania przyrody dotyczy tysięcy Polek i Polaków.
Właśnie dlatego od 2021 roku rozwijamy i konsultujemy projekt ustawy powołującej Obszary Społecznie Chronionej Przyrody (OSChP). To propozycja nowego konstruktu prawnego, który uwolni oddolną energię społeczną i pozwoli każdemu w sposób wiążący przeznaczyć grunt naturze.
Dlaczego obecne prawo ochrony przyrody potrzebuje uzupełnienia?
Tradycyjny system ochrony przyrody w Polsce opiera się niemal wyłącznie na decyzjach instytucji państwowych. Jeśli chcemy utworzyć rezerwat przyrody, stajemy przed wieloletnią, wysoce sformalizowaną procedurą urzędową. Taka ostrożność bywa uzasadniona, gdy państwo ogranicza prawa na cudzym terenie. Trudno jednak znaleźć uzasadnienie dla barier biurokratycznych w sytuacji, w której to sam właściciel nieruchomości chce zrezygnować z zysków i trwale zabezpieczyć swój grunt.
Co więcej, istniejące formy ochrony (np. rezerwaty czy parki krajobrazowe) powołuje się niemal wyłącznie dla terenów, które już teraz reprezentują unikalne, nienaruszone walory przyrodnicze. System pomija natomiast działki zdegradowane, wyeksploatowane rolniczo czy zubożone drzewostany, które dopiero potrzebują czasu, by dzięki procesom przyrodniczym powrócić do pełni sił.
W efekcie właściciel, który nie zamierza czerpać korzyści z gospodarki leśnej czy rolnej, nadal ponosi podatki i opłaty, nie otrzymując żadnego formalnego wsparcia ani prawnej gwarancji, że po zmianie pokoleniowej las nie zostanie ścięty.
Czym są Obszary Społecznie Chronionej Przyrody?
Obszar Społecznie Chronionej Przyrody (OSChP) to proponowana przez nas nowa forma ochrony w ustawie o ochronie przyrody. Jej fundamentem jest dobrowolna wola właściciela gruntu:
- Prosta procedura notarialna: Ustanowienie OSChP następuje poprzez jednostronne oświadczenie woli właściciela złożone w formie aktu notarialnego. Bez wieloletnich starań administracyjnych.
- Dostępność od 0,1 hektara: Status ten może zyskać działka o powierzchni zaledwie 1000 m². Daje to szansę nie tylko dużym organizacjom pozarządowym, ale również osobom prywatnym posiadającym niewielkie kawałki ziemi.
- Wyłączenie z gospodarki surowcowej: Na terenie OSChP wyklucza się prowadzenie komercyjnej gospodarki leśnej czy rolniczej. Dopuszczalne są jedynie działania edukacyjne, naukowe, turystyka piesza oraz zabiegi wspierające bioróżnorodność (jak usuwanie roślin inwazyjnych czy zabezpieczanie młodych drzew).
- Ochrona terenów w trakcie regeneracji: Teren nie musi być od razu wiekową dąbrową. Może to być nieużytek lub grunt porolny, który dzięki naturalnej sukcesji – czyli samoczynnemu zarastaniu przez rodzimą roślinność – ma szansę z czasem przekształcić się w stabilny las.
Akt notarialny jest przesyłany bezpośrednio do Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska, a informacja trafia do jawnej, ogólnodostępnej Ewidencji OSChP. W przypadku działek większych niż 50 hektarów przewidzieliśmy bezpiecznik w postaci możliwości zgłoszenia sprzeciwu przez gminę lub RDOŚ, jeśli zamierzenie kolidowałoby z kluczowymi planami rozwojowymi regionu.
Zabezpieczenie przed nadużyciami i stabilność prawa
Tworząc założenia ustawy, zadbaliśmy o równowagę interesów publicznych i prywatnych. Ustanowienie OSChP wiąże się ze zwolnieniem nieruchomości z podatku od nieruchomości i podatku leśnego.
Aby wykluczyć próby wykorzystywania tych przepisów w celach spekulacyjnych, mechanizm działa w dwie strony:
- Rygorystyczne warunki wycofania: Właściciel, który zdecydowałby się znieść ochronę terenu, będzie zobowiązany do wniesienia opłaty wyrównawczej na rzecz gminy za każdy rok korzystania ze zwolnienia.
- Inwestycje celu publicznego: Zniesienie obszaru z urzędu może nastąpić tylko przy realizacji niezbędnych inwestycji celu publicznego (np. infrastruktury strategicznej) i pod warunkiem odtworzenia OSChP w innym miejscu w wymiarze co najmniej trzykrotności zajętej powierzchni.
Dzięki temu OSChP nie jest chwilową deklaracją, lecz twardym zobowiązaniem podjętym z myślą o trwałości ekosystemu.
Światowe wzorce: prywatna ochrona przyrody w krajach Unii Europejskiej
Koncepcja, którą proponujemy, nie jest eksperymentem – opiera się na sprawdzonych modelach funkcjonujących w krajach OECD pod nazwą Privately Protected Areas (PPA):
- Finlandia: Funkcjonuje tam ponad 10 000 społecznych obszarów chronionych o łącznej powierzchni 290 000 hektarów, z czego ponad połowa to działki o wielkości poniżej 10 hektarów.
- Wielka Brytania: Organizacja National Trust od 1895 roku zarządza ponad 250 000 hektarów terenów powierzonych na zawsze przez obywateli. Łącznie ochrona społeczna obejmuje na Wyspach ponad 470 000 hektarów.
- Hiszpania: Od 2007 roku przepisy umożliwiają organizacjom pozarządowym bezpośredni zakup i ochronę ziemi na rzecz bioróżnorodności, angażując w ten proces ponad 200 podmiotów.
Również cele Unii Europejskiej, zmierzające do objęcia ochroną 30% powierzchni lądowej (w tym 10% ochroną ścisłą), wymagają włączenia sektora prywatnego i społecznego. Państwo nie musi udźwignąć tego zadania samotnie.
Rola Fundacji Las Na Zawsze: od idei do sprawczości
Od momentu powstania projektu ustawy w maju 2021 roku pracujemy nad zgromadzeniem poparcia politycznego pod tą inicjatywą. Nie czekamy jednak biernie na decyzje parlamentarne. W ramach inicjatywy Połączona Puszcza Polska tworzymy sieć bezpiecznych enklaw leśnych w całym kraju, kupując działki i gwarantując ich nienaruszalność naszym statutem oraz przejrzystymi umowami darowizn celowych.
Na koniec roku 2026 zabezpieczyliśmy już łącznie ponad 300 hektarów ekosystemów leśnych, w tym prawie 100 hektarów dojrzałych lasów. W momencie wejścia w życie ustawy o OSChP, wszystkie tereny Lasów Na Zawsze zostaną niezwłocznie zgłoszone do oficjalnego państwowego rejestru.
Chcemy podzielić się tym narzędziem z całym społeczeństwem – tak, aby każdy właściciel gruntu mógł podjąć autonomiczną decyzję o oddaniu swojej ziemi naturze
